Van vestiging tot uittocht, van ontstaan tot verdwijnen: de geschiedenis van een bevolkingsgroep, de Fransen in Algerije
Dit boek is geen lofzang op, noch een systematische afrekening met de Franse kolonisatie van Algerije (1830-1962). Het wil eenvoudigweg vertellen onder welke omstandigheden een kleine bevolkingsgroep ontstond en volledig verdween: de Fransen in Algerije (in 1962 één miljoen mensen op een totale bevolking van tien miljoen), die met de kolonisatie groeide en ermee verdween.
Deze geschiedenis kent verschillende fasen: de vestiging (1830-1870), de bloei onder de Derde Republiek (1870-1940), een periode van crises (1940-1954) en ten slotte de oorlog (1954-1962), die eindigde in een massale uittocht.
De gemeenschap van Fransen in Algerije kwam enerzijds voort uit uiteenlopende immigratiestromen, voornamelijk uit het Middellandse Zeegebied, en anderzijds uit de onvolledige maar niettemin hechte assimilatie van de Joodse gemeenschap. Zij raakte sterk gehecht aan de Franse cultuur en aan de republikeinse en patriottische waarden die de Derde Republiek er had gevestigd.
Lange tijd vormde zij een essentieel onderdeel van de Franse overheersing ter plaatse. Aanvankelijk concentreerde zij zich in steden die als steunpunt dienden voor het bestuur, de economie en de verspreiding van de cultuur. Ook droeg zij bij aan de aanleg van een netwerk van dorpen en landbouwbedrijven, de basis voor een moderne exportgerichte landbouw, met name de wijnbouw.
De betrekkingen tussen de Fransen in Algerije en de grote meerderheid van de oorspronkelijke bevolking werden gekenmerkt door de ongelijkheid die het sinds de verovering gevestigde koloniale systeem oplegde en die onmogelijk ter discussie leek te kunnen worden gesteld. Het bestuur van het land, en daarmee de gewenste hervormingen, hing grotendeels af van het moederland, waarvan de regeringen en de bevolking onverschillig bleven tegenover het lot van Algerije. Bij de ongelijkheid kwam de moeilijkheid om nauwe banden op te bouwen met een samenleving die haar islamitische waarden zorgvuldig wilde behouden.
De oorlog legde alle zwakheden van deze broze constructie bloot. Hij toonde het mobilisatievermogen van de nationalisten en dwong Frankrijk tot een kostbare militaire en economische inspanning. De Fransen in Algerije, getroffen door terrorisme, eisten daardoor de hardst mogelijke repressie, maar ook een steeds nauwere band tussen Algerije en het moederland. Een breuk met generaal de Gaulle, die Frankrijk uit een uitzichtloos conflict wilde halen, was onvermijdelijk. De meeste Fransen in Algerije schaarden zich achter de radicale voorstanders van een Frans Algerije, in wie zij hun laatste verdedigers zagen. Daardoor werden zij blootgesteld aan repressie door hun eigen leger en vervolgens gedwongen te vluchten voor de Arabische en islamitische republiek die in opbouw was.
Sic transit gloria mundi...
