8 mei 1945 markeert, na weken van gevechten van grote omvang (Ardennen, Noord-Italië, Oost-Pruisen, Berlijn…), het einde van de Tweede Wereldoorlog. In Europa. Nog vier maanden lang zou het Aziatische continent het toneel zijn van een conflict van huiveringwekkende omvang, dat pas zou eindigen door het gebruik van een apocalyptisch wapen: de atoombom. Een gebeurtenis die, door de schrik die zij inboezemt, weerklank vindt bij de ontdekking, begin dat jaar, van de nazidodenkampen waar zes miljoen joden omkwamen. Holocaust en apocalyps die plotseling het zelfvernietigingsvermogen van de mens onthullen. Maar op het moment dat de Amerikanen Hiroshima en Nagasaki verwoesten, is een groot deel van de wereld zich al in een grootschalige economische, politieke en morele wederopbouw gestort.
Om alleen over Frankrijk te spreken, bestuurd door generaal de Gaulle: de eerste processen van de zuivering (Brasillach, Pétain…) vonden plaats; er werden gemeenteraadsverkiezingen gehouden, waarbij voor het eerst vrouwen naar de stembus mochten; men stroomde de zalen in om de films van Hitchcock of John Huston en Les Enfants du Paradis te bewonderen, de recitals van Édith Piaf en Charles Trenet, of de toneelstukken van Jean Vilar met Gérard Philipe; men was vol bewondering voor de schilderijen van de opkomende kunstenaars Jean Dubuffet, Georges Mathieu en Nicolas de Staël; men stortte zich op de boeken van Aragon, Gracq, Cendrars, Ponge, Elsa Triolet of Simone de Beauvoir, en op de nieuwe wekelijkse tijdschriften Point de vue, Vaillant (de latere Pif Gadget) en Elle, enz. Nog voor het einde van het jaar zagen de ENA, het Commissariaat-generaal voor het Plan, het Commissariaat voor Atoomenergie, de CNPF, de CFA-frank, de ondernemingsraden, het INED en het tijdschrift Les Temps modernes het licht, waar Jean-Paul Sartre het existentialistische denken zou uiteenzetten onder de spottende blik van de marxisten die het intellectuele en artistieke leven domineerden.
In die zin is 1945 een waarlijk scharnierjaar: een wereld verteert in de vlammen, een andere herrijst uit zijn as. Maar het jaar heeft meerdere gezichten, en het einde van de bruine en zwarte terreurregimes betekent niet de triomf van de democratie noch de totstandkoming van een vreedzame wereld, zoals men droomde in Yalta of San Francisco met de aangekondigde oprichting van de VN. Zo gaat de bevrijding van een deel van Europa gepaard met de vestiging voor een halve eeuw van een nieuw totalitair juk – het rode. Van Boedapest tot Sofia via Belgrado, Warschau, Boekarest en Praag sovietiseren de machten zich geleidelijk, onverbiddelijk, terwijl in Indochina, India, het Midden-Oosten en Noord-Afrika een onafhankelijkheidsgezinde wind waait die spoedig de Europese koloniale rijken zal meeslepen. Als jaar van zowel omwenteling als kanteling wordt 1945 hier in al zijn aspecten verteld – politiek, militair, sociaal, cultureel, geopolitiek –, aan de hand van een selectieve, gedetailleerde en becommentarieerde chronologie. Het is ten slotte rijkelijk geïllustreerd en verrijkt met een twintigtal portretten van markante figuren, gericht op hun rol tijdens dit emblematische jaar: de generaals Leclerc, MacArthur en Zjoekow, Juan Perón, Ibn Saoed, Hô Chi Minh, Camus, Sartre, Charlie Parker, Humphrey Bogart en Lauren Bacall…
